A. EŞEYİN BELİRLENMESİ

Bazı omurgasız hayvanlarda ve tam çiçek bulunduran bitkilerin büyük çoğunluğunda hem dişi hem de erkek organ birlikte bulunur.

Bazı canlılarda ise bireyin erkek mi yoksa dişi mi olacağını ortam koşulları belirler. Buna fenotipik eşey belirlenmesi denir. Bu durum küçük bir deniz solucan (Bonellia viridis )ında görülür.

Fenotipik eşey belirlenmesi Arisaema Japonica gibi bazı bitkilerde de görülür.

Hayvanların çoğunda ve bazı bitki türlerinde bireyler ayrı eşeylere sahiptir. Bu canlıların eşeyini genotipleri belirler. Buna genotipik eşey belirlenmesi denir. Eşey belirlenmesinde rol oynayan genleri taşıyan kromozomlara eşey kromozomları veya gonozomlar (XX, XY kromozomlar) denir. Gonozom dışında kalan vücut karakterlerini belirleyen genleri taşıyan kromozomlara da otozom veya vücut kromozomu denir.

İnsanda eşeyin belirlenmesi

İnsanda eşeyin belirlenmesi

İnsanlarda 2n=46 kromozom bulunur. Bunlardan 44’ü otozom 2’si gonozomdur. Gonozomda dişiler XX, erkekte ise XY ile gösterilir.

Bazı balıklarda kuşlarda ve kelebeklerde insanlardan farklı olarak ZZ kromozomu taşıyan bireyler erkek ZW kromozomlarını taşıyan bireyler dişidir.

Çekirge, ağustos böceği gibi bazı böceklerde XX dişi X0 ise erkektir.

Bal arısı eşek arısı ve bazı böceklerde eşeyin belirlenmesi kromozom sayısının haploit(n) veya diploit(2n) olması ile ilgilidir. Dişiler döllenmiş yumurtadan geliştirdikleri için diploit, erkekler döllenmemiş yumurtadan geliştirdikleri için haploittir.

Arılarda partenogenez

Arılarda eşeyin belirlenmesi

B. EŞEYE BAĞLI KALITIM

İnsanda X ve Y kromozomları hem eşey tayin eden genleri hem de bazı vücut karakterinin genlerini taşır. Genleri gonozomlar üzerinden taşınan karakterlere eşeye bağlı karakter denir. İnsanda X kromozomuna ya da Y kromozomuna bağlı kalıtım şekilleri görülür.

İnsanda Eşey kromozomları

İnsanda X ve Y kromozomlarında homolog ve homolog olmayan bölgeler.

1. İnsanda X Kromozomuna Bağlı Kalıtım

Kırmızı-Yeşil Renk Körlüğü:

Renk körlüğü X kromozomunda bulunan çekinik (r) bir genle kalıtılır. Bu genin Y kromozomu üzerinde aleli yoktur. Renk körlüğü, kırmızı ve yeşil renklerin ayırt edilmemesi durumudur.

Eşey Genotip Fenotip
Dişi XRXR Sağlam
XRXr Taşıyıcı
XrXr Renk körü
Erkek XRY Sağlam
XrY Renk körü

XR: Sağlam görüş geni

Xr: Renk körlüğü geni

  • Kız çocuğu renk körü ise baba mutlaka renk körüdür.
  • Erkek çocukları renk körü ise anne mutlaka renk körlüğü geni taşır.

Renk körlüğü kadınlara nazaran erkekler arasında çok daha yaygındır.

Hemofili (kanın pıhtılaşmaması):

Kanın pıhtılaşması için gerekli olan proteinin eksikliğinden ortaya çıkan ve X kromozomunda çekinik (h) bir genle taşınan hastalıktır. Günümüzde kanın pıhtılaşmasıyla elde edilen serumdan çıkartılan proteinin enjekte edilmesiyle hemofili hastalarını yaşatmak mümkündür.

Eşey Genotip Fenotip
Dişi XHXH Sağlam
XHXh Taşıyıcı
XhXh Hemofili hastası
Erkek XHY Sağlam
XhY Hemofili hastası

XH: Sağlam gen
Xh: Hemofili geni

İnsanda kas distrofisi:

İnsanda distrofin adlı bir kas proteininin yokluğundan kaynaklı, kasların gittikçe zayıflaması ve uyumlu çalışmamasıyla kendini gösteren bir hastalıktır. Bu protein geni X kromozomu üzerinde taşınır.

2. İnsanda Y Kromozomuna Bağlı Kalıtım

Y kromozomunun X kromozomu ile homolog olmayan bölgesinde bulunan genlerle taşınan karakterlerdir. Bu genler haploit olup sadece erkeklerde bulunur.

Kulak kıllılığı, balık pulluluk, yapışık parmaklılık Y kromozomuna bağlı kalıtıma örnektir.

C. KROMOZOMUNUN YAPISI VE SAYISINDAKİ DEĞİŞİKLİKLER

Kromozomlar üzerindeki genlerde meydana gelen değişmelere mutasyon denir. Radyasyon, ultraviyole, x ışınlar, nitrik asit, formaldehit, uyuşturucu maddeler, bazı ilaçlar mutasyona neden olabilen faktörlerdir. Bu faktörlere mutajen denir.

Mutasyonların çoğu canlının ölümüne neden olur. Bunlara öldürücü (lethal) mutasyonlar denir.

Vücut hücrelerinde oluşan mutasyonlar sadece o bireyi etkilerken üreme hücrelerindeki mutasyonlar gelecek kuşaklara aktarılabilir.

1. Kromozom Yapısındaki Değişiklikler

Kromozom yapısındaki değişim, kromozomlardan parça kopması, eklenmesi ya da bir parçanın kopup 180 derece ters dönerek aynı yere bağlanmasıyla ortaya çıkar. Bu tip mutasyonlar kromozomlarda genetik bilginin değişmesine, anormal karakterlerin ortaya çıkmasına neden olur. Bazı değişiklikler canlının ölümüyle sonuçlanabilir.

Delesyon (eksilme), Duplikasyon (parça eklenmesi), Translokasyon (karşılıklı parça değişimi), İnversiyon180 derece dönmesi) temelde görülen kromozom yapısında görülen değişikliklerdir.

2. Kromozom Sayısındaki Değişiklikler

Mayoz bölünme sırasında homolog kromozomlardan bazıları birbirlerinden ayrılmayabilir, kromozom sayısı bakımından farklı hücreler oluşur. Bu olaya ayrılmama denir. Ayrılmama olayı hem otozomlarda hem de gonozomlarda görülebilir.

Otozomlarda ayrılmama:

Otozom kromozomlarından en fazla 21. kromozomlarda ayrılmama görülür. İleri yaşlarda doğum yapan kadınlarda görülme olasılığı yüksektir.

44 + XX (Dişi)

44 + XY (Erkek)

22+XX

22+0

22+X

22+Y


23 + X
21 + X
22+X 45+XX=47 Down sendromlu dişi 43+XX=46 ölür
22+Y 46+XY=47 Down sendromlu erkek 43+XY=46 ölür

Otozomlarda Ayrılmama

47 kromozomlu dişi ve erkek çocuklarda görülebilen bu genetik bozukluğa mongolizm (Down sendromu) denir. Down bireyler geniş elli, kısa parmaklı, tıknaz vücutlu ve zekâ düzeyleri düşük olurlar.

Kalıtsal hastalıkların teşhisinde genetik danışmanlık önemlidir. Genetik danışmanlık, doğum öncesinde kalıtsal hastalıkların teşhisi için önemli olan çeşitli yöntemleri önerir. Bu yöntemlerden biri amniyosentezdir. Amniyosentezde bir enjektör ile amniyon kesesinden amniyotik sıvı çekilir ve sıvının içindeki hücreler. kromozomal ve genetik hastalıklar açısından analiz edilerek karyotipleri belirlenir. Böylece genetik rahatsızlıklar embriyo döneminde tespit edilir, gerekli önlemler alınır.

Gonozomlarda Ayrılmama:

Mayoz bölünme sırasında gonozomlardaki XX veya XY kromozomlarının birbirinden ayrılmaması sonucu genetik bozuklukların ortaya çıkması durumudur.

 

44 + XX

44 + XY

22+XX

22+0

22+X

22+Y

 

 

İnsanda 23 + X 21 + X
22+X 44+XXX=47 Süper dişi 44+X0=45 Turner sendromu
22+Y 444+XXY=47 Kliferner sendromu 44+Y0=46 ölür

a) Kliferner sendromu: Bu bireyler 44+XXY=47 kromozomlu erkek bireylerdir. Bu bireylerde üreme organları ve üreme kanalları bulunur. Ancak bu bireylerin testisleri köreldiğinden sperm üretimi olmaz, kısırdır. Boyları, kolları ve bacakları uzundur. Zayıf kaslara ve ince sese sahiptir. Zekâ geriliği görülür.

b) Turner sendromu: 44+X0=45 kromozomlu dişilerdir üreme organları ve üreme kanalları olmasına rağmen yumurtalıkları körelmiştir, kısırdır. Boyları kısa, boyunları kalındır. Parmakları kısa ve küttür. Boyunlarının yanlarında deri kıvrımları vardır.

c) Süper dişi: 44+XXX =47 kromozomlu dişilerdir. Bazıları normal görünümlü ve doğurgandır, birçoğu ise kısırdır. Zekâ geriliği görülür.

44+YO=45 kromozomlu erkek bireylerin yaşama şansı çok zordur.

44+XYY kromozomlu erkek bireyler ise mayoz II sırasında 22+YY sperminin normal bir yumurta (22+X) döllemesiyle oluşur. Bu tip erkekler normal uzun ve zekâ bakımından daha zayıftır.

Diğer bağlantılar Biyoloji
Kategoriler : Lise Biyoloji Konu Anlatımları

Etiketler : , , , , , , , , , , ,

Kullanıcı Adınız ya da Facebook ile Giriş Yapmak İçin Tıklayınız..