A. SİNDİRİME GİRİŞ

Besinler, canlıların yaşamsal faaliyetleri için gerekli enerji ihtiyacının karşılanmasında kullanılır.

Kompleks organik besinlerin enzim ve su aracılığı ile monomerlerine ayrılmasına sindirim denir. Besinlerin fiziksel olarak parçalanmasına mekanik sindirim denir, büyük moleküllü besinlerin su eklenerek enzimler yardımı ile parçalanmasına kimyasal sindirim denir. Kimyasal sindirimde hücre içi ve hücre dışı olarak ikiye ayrılır. Endositozla hücre içine alınan besinlerin lizozom organeli etkinliği ile sindirilmesine hücre içi sindirim, besinlerin hücre dışına salgılanan hidrolitik enzimlerle yapıtaşlarına ayrılmasına hücre dışı sindirim denir. Hücre dışı sindirimde monomerler hücre yüzeyiyle dışarıdan alınır.

B. OMURGASIZLARDA SİNDİRİM

Süngerlerde hücre içi sindirim görülür ve tek açıklıklı sindirim sistemi bulunur.

Sölenterlerde torba ya da tüp şekilli tek açıklıklı gastrovasküler boşluk bulunur. Hem hücre içi hem de hücre dışı sindirim görülür.

Yassı solucanlarda da tek açıklıklı sindirim sistemi vardır. Tek açıklıklı sindirim sistemine eksik sindirim sistemi denir.

Yuvarlak solucanlardan itibaren bütün hayvanlarda ağız ve anüs ayrımının yer aldığı tam sindirim sistemi bulunur.

Yer solucanlarında sindirim sistemi ağız, yutak, yemek borusu, kursak, taşlık, bağırsak ve anüsten oluşur.

Böceklerde sindirim kanalı ağız, yutak, yemek borusu, kursak, taşlık, orta bağırsak, arka bağırsak ve anüsten oluşur. Orta bağırsakta mide ve sindirim bezleri bulunur. Böceklerde ağız beslenme şekline göre delici, emici gibi farklı şekillerde özelleşmiştir.

C. OMURGALILARDA SİNİDRİM

Omurgalılarda sindirim sisteminin genel yapısı birbirine benzese de beslenme tiplerindeki farklılıklardan dolayı ağız, çene, diş, mide, ince bağırsak gibi yağılarda küçük farklılıklar vardır. Memeliler hariç diğer omurgalılarda üreme, boşaltım ve sindirim sistemi kloak denilen ortak bir açıklıkla dışarı açılır.

Kuşlarda sindirim, ağız, yutak, yemek borusu, kursak, mide, taşlık, bağırsak ve kloaktan oluşan bir sindirim kanalı bulunur. Kuşlarda diş yoktur. Ağız gaga şeklini almıştır. Dişlerin görevini gaga ve taşlık yapar. Besinler kursakta ıslatılır ve depolanır. Taşlık mekanik olarak besinleri öğütür, bağırsak ise sindirim ve emilimi gerçekleştirir.

Memelilerin beslenme şekline göre sindirim sisteminde oluşan farklılıklar özellikle dişler ve midede görülür. Etçil memelilerde özellikle köpek dişleri gelişmiş, kesici dişler uzun ve sivridir. Çene kısa ve kuvvetlidir. Bağırsak kısadır. Otçul memelilerde özellikle öğütmeye yarayan azı dişleri gelişmiştir. Kesici dişler vardır. Çene ve bağırsakta uzundur. Hem etçil hem otçul memelilerde azı, köpek ve kesici dişler vardır. Çene ve bağırsak orta boydadır.

Memelilerin mide yapıları da beslenme şekillerine göre farklılık gösterir. Otçul memelilerin geviş getirenlerinde mide; işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden olmak üzere dört bölümden oluşur. Yutulan besinler işkembe ve börkenekte geçici olarak tanımlanır, simbiyotik bakteriler yardımı ile kısmen parçalanır ve daha sonra ağza geri getirilerek çiğnenir. Çiğnenen besinler, tekrar yutularak kırkbayırda mekanik olarak emilir. Buradan geçen besinler şirdende enzimlerin etkisi ile kimyasal sindirime uğrayarak ince bağırsağa gelir. Burada sindirim tamamlanır ve besinlerin emilimi gerçekleşir.

Geviş getirmeyen otçul memelilerde mide tek bölmelidir. Bu canlılarda selüloz sindiren mikro organizmalar kör bağırsakta bulunur. İnsanlarda ve etçil memelilerde ise mide tek bölmelidir. Bu canlılarda selüloz sindirimi gerçekleşmez.

Ç.İNSANDA SİNDİRİM SİSTEMİ

İnsanda sindirim kanalı; ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak ve kalın bağırsaktan oluşur. Ayrıca karaciğer, pankreas ve tükürük bezleri yaptıkları salgılarla sindirime yardımcı olurlar.

1.SİNDİRİM SİSTEMİNİN KISIMLARI

AĞIZ

Besinin hem fiziksel hamda kimyasal sindirimi ağızda başlar. Ağızda sindirimle ilgili olarak dil, dişler ve tükürük bezleri bulunur.

Dil; besinin ağız içinde karıştırılması, tadının alınmasını, çiğneme sırasında yönlendirmeyi ve lokma haline getirilerek yutağa iletilmesini sağlar.

Dişler; ön dişler kesme, köpek dişleri parçalama, azı dişleri öğütme görevi yapar.

Bir diş genel olarak taç, boyun ve kök olarak üç kısımdan oluşur. Dişin kesiti incelendiğinde dıştan içe doğru üç önemli yapı ayırt edilir. Dişin minesi, dişin taç kısmını örter, sert ve parlak bir tabakadır. Dentin (fildişi), mine tabakasının altında kalan dişin kemikli kısmıdır. Pulpa (diş özü), dentin altındaki kan damarları, sinirler, yumuşak bağ dokusundan oluşan iç kısımdır.

Tükürük bezleri; dilaltı, çene altı, kulak altı olarak üç çifttir. Tükürük, besinlerin ıslanmasını, yumuşatılmasını kayganlaşmasını ve ağızda karbonhidratların kimyasal sindirimin başlamasını sağlar. Tükürük sıvısında amilaz (pityalin) enzimi, antimikrobiyal olan lizozim ve mukus bulunur. Mukus; su, sodyum, kalsiyum gibi iyonlar ve glikoproteinlerden oluşmuş sıvıdır.

YUTAK

Yutak ağzın gerisinde, yemek ve soluk borusunun üst ön tarafında kalan bir boşluktur. Yutma istemli başlar, refleks olarak devam eder.

YEMEK BORUSU

Yutak ile mide arasında bulunur, sindirim gerçekleşmez. Yemek borusunun en dışında bağ doku, ortada halka ve boyuna uzanan düz kaslar, en içte mukoza tabakası bulunur. Yutulan besinler orta tabakadaki kaslar sayesinde peristaltik hareketlerle mideye iletilir.

MİDE

Mide, yemek borusu ve bağırsaklar arasında kalan besinlerin depo edildiği, mekanik ve kimyasal sindirimin yapıldığı kese şeklinde bir organdır. Midenin yemek borusuyla bağlandığı bölüme mide ağzı (kardia), midenin ince bağırsakla bağlandığı bölüme de mide kapısı (pilor) denir.

Mide duvarının dış kısmında bağ doku tabakası, ortada enine, boyuna ve çapraz yerleşmiş düz kaslar, en iç kısmında ise mukoza tabakası bulunur. Mide mukozası basit tüpsü bezlerden yapılmıştır, mukus ve sindirim enzimleri salgılar.

Midenin çalışmasını vagus siniri ve gastrin hormonu düzenler. Vagus siniri mide hücrelerini uyararak gastrin hormonu salgılanmasında etkili olur. Gastrin hormonu, mide bezlerinin mide özsuyu salgılamasını sağlar. Mide içeriği bağırsağa geçtiğinde ince bağırsaktan salgılanan enterogastrin hormonu ise gastrin salgısını durdurur, mide hareketleri yavaşlar.

Mide özsuyu içinde, HCI, pepsinojen, mukus, lipaz enzimi, sütle beslenen çocuklarda lap enzimi (renin) bulunur. Mukus salgısı, tüm mide yüzeyini kaplayarak HCI’nin zararlı etkisinden ve pepsin enziminin yıkıcı etkisinden korur.

Mide özsuyundaki HCI (hidroklorik asidin) görevleri;

  • İnaktif pesinojeni aktif pepsine dönüştürür.
  • Pepsin enziminin çalışması için uygun pH değerini sağlar.
  • Kalsiyum ve demirin bağırsaklardan emilimini kolaylaştırır.
  • Sütün kazeinojenini kazein halinde çökeltir.
  • Besinlerle giren mikroorganizmaların yaşamalarını ve üremelerini engeller.
  • Pankreas ve bağırsak bezlerini salgı yapması için uyarır.

Midede proteinlerin kimyasal sindirimi başlar. Ayrıca B12 vitamininin emilmesini sağlayan “intrinsik faktörü” mide mukozası sentezler.

İNCE BAĞIRSAK

Sindirim olayının büyük bir kısmı ve son ürünlerin emilmesi ince bağırsakta olur. İnce bağırsak en dışta bağ doku, ortada halka ve boyuna uzanan düz kaslar ve en içte mukoza tabakası bulunur. Mukozada parmak şeklinde çıkıntılar (villuslar) bulunur. Bir villusta; mikrovilluslu epitel hücreler atar toplardamarlar, kılcallar ve lenf kılcalları bulunur. Villus ve mikrovilluslar ince bağırsağın emilim yüzeyini artırır. İnce bağırsağın mide ile başlayan ilk bölümü 12 parmak bağırsağı (duodenum) sonra boş bağırsak (jejenum, en son kıvrım bağırsak (ileum) adını alır.

Mide içeriği (kimus) duodenuma geldiğinde, buradaki hücreler, sekretin, kolesistokinin ve enterogastrin hormonları salgılar.

Sekterin hormonu, pankreastan bikarbonat iyonlarının salgılanmasını sağlayarak ince bağırsak pH’sını düzenler. Karaciğerde safra üretimini ve salgılanmasını artırır.

Kolesistokinin hormonu safra kesesi ve pankreası uyarır. Safra kesesi safra, pankreas ise sindirim enzimleri salgılar.

Enterogastrin hormonu mide hareketlerini yavaşlatır. İnce bağırsak mukus ve sindirim enzimleri (erepsin, maltaz, laktaz ve sükraz) içeren salgılar üretir.

KALIN BAĞIRSAK

Sindirilmeyen maddelerin toplandığı ve atıldığı bir metre uzunluğunda bir organdır. İnce ve kalın bağırsağın birleştiği yerde kör bağırsak (çekum) bulunur. Kör bağırsağın ucunda apandis denilen çıkıntı bulunur.

Kalın bağırsak sindirim atıkları içinde bulunan su ve elektrolitlerin emilmesini sağlar. Ayrıca burada yaşayan simbiyotik bakteriler K ve bazı B vitaminlerini sentezler ve kalın bağırsaktan bu vitaminler emilerek kana verilir.

Kalın bağırsakta villus şeklinde katlantılar yoktur, bu nedenle besin emilimi görülmez. Ayrıca kimyasal sindirim olmaz.

2.SİNDİRİME YARDIMCI YAPILAR

KARACİĞER

Vücudun sağ tarafında, mide üzerinde yer alan iki loptan oluşan bir organdır. Karaciğer ürettiği safra sıvısını, alt yüzeyinde yer alan safra kesesinde depolar. Kolesistokinin hormonu etkisiyle safra kesesi kasılarak içeriğini koledok kanalı aracılığıyla onikiparmak bağırsağına boşaltır.

Safra içinde; su, bilirubin, safra tuzları, safra pigmentleri, yağ asitleri ve kolesterol bulunur. Safra sıvısı, safra tuzları, etkisiyle yağları mekanik parçalar, yüzeyin genişlemesini sağlayarak lipaz enziminin etkinliğini artırır. Ayrıca yağda çözünen vitaminlerin (A, D, E, K vit) emilimini, mideden gelen asidik kimusun nötralize edilmesini sağlar. Safra mikropların üremesini engeller, bilirubin ve kolesterolun uzaklaştırılmasını sağlar.

PANKREAS

Pankreas mide ile duodenum arasında bulunan karma bir bezdir. Hem hormon hem de sindirim enzimi üretir.

Pankreas sindirimle ilgili salgılarını Virsung kanalı ile duodenumdaki Vater kabarcığına döker. Sekretin ve kolesistokinin hormonları etkisiyle pankreas özsuyunu salgılanır. Bu sıvı içinde su, bikarnonat, bazı iyonlar ve sindirim enzimleri (amilaz, tripsinojen, kimotripsinojen, lipaz, DNAaz ve RNAaz) bulunur. Pankreas salgısı mideden gelen asit özellikteki kimusun nötürleşmesini sağlar. Pankreasın langerhans adacıklarında üretilen insülin ve glukagon hormonları doğrudan kana verilir ve şeker metabolizmasını düzenler.

3.VÜCUTTA BESİNLERİN SİNDİRİMİ

A. KARBONHİDRATLARIN SİNDİRİMİ

Ağızda;

Pişmiş nişasta +Su —- Amilaz——> Maltoz+Dekstrin

İncebağırsakta;

Nişasta+ Su —- Amilaz ——> Maltoz+Dekstrin

Maltoz+Su —- Maltaz ——> Glikoz+ Glikoz

Laktoz +Su —- Laktaz ——> Glikoz+Galaktoz

Sakkaroz+Su —- Sakkaraz ——>Glikoz+Fruktoz

Dekstrin+(n-1) Su —- Dekstrinaz ——> (n) Glikoz

Karbonhidratların sindirimi ağızda başlar, ince bağırsakta tamamlanır. Midede karbonhidrat sindirimi olmaz.

B. PROTEİNLERİN SİNDİRİMİ

Ağızda protein sindirimi olmaz. Protein sindirimi midede başlar, ince bağırsakta tamamlanır.

Midede;

Pepsinojen +HCI ——> Pepsin(aktif enzim)

Protein+Su —– Pepsin ——>Polipeptit

Süt —– Lap enzimi(renin) ——>Kazein+Su

Kazein + Su —–Pepsin ——>Polipeptit + Amino asit

İnce bağırsakta;

Tripsinojen + Enterokinaz ——> Tripsin(aktif enzim)

Polipeptit +Su —– Tripsin ——> Dipeptit+ Amino asit

Dipeptit+ Su —– Erepsin ——>Amino asit

C. YAĞLARIN SİNDİRİMİ

Yağların sindirimi sadece ince bağırsakta olur.

Yağ+ Su —– Lipaz ——-> Gliserol +Yağ asitleri

4. SİNDİRİM SİSTEMİNDE EMİLİM

Besinlerin ağız ve midede emilimi çok azdır. Ağızda bazı zehirler, bazı ilaçlar, iyonlar, midede ise alkol, aspirin, bazı zehirler emilebilmektedir. Emilim esas olarak ince bağırsakta olur. Emilime difüzyon ve aktif taşıma ile gerçekleşir.

Glikoz, amino asit, C ve B vitaminleri, su ve mineraller villuslarla kılcal kan damarlarına geçerler. Kan damarlarına geçen besinler, kapı toplardamarı ile karaciğere taşınır. Karaciğer üstü toplardamar ile alt ana toplardamara oradan da üst ana toplardamara besinler geçerek kalbin sağ kulakçığına ulaşır.

Yağların sindirim ürünü olan yağ asitleri ve gliserol ile A, D, E, K vitaminleri villuslardan lenf kılcallarına geçerek dolaşıma katılır. Yağların sindirim ürünleri bağırsak hücrelerine geçince tekrar trigliserit sentezlenir ve üzerleri lipoproteinler ile kaplanarak suda eriyebilen şilomikronlara dönüşür. Şilomikronlar lenf kılcallarına geçer ve lenf yoluyla peke sarnıcına aktarılır. Buradan göğüs kanalına, sonra sol köprücük altı toplardamarına, üst ana toplardamar ile de kalbin sağ kulakçığına geçerek kan dolaşımına katılır.

Hayvan Biyolojisi ve İnsanda Sistemler

Diğer bağlantılar Biyoloji
Kategoriler : Lise Biyoloji Konu Anlatımları

Etiketler : , , , , , , , , , , , , ,

Kullanıcı Adınız ya da Facebook ile Giriş Yapmak İçin Tıklayınız..